NİĞDE'DEN YUNAN HARFLİ TÜRKÇE KİTABE (NİĞDE MERKEZ BEGÜM CAMİ/MERYEM ANA KİLİSESİ)

 

NİĞDE'DEN YUNAN HARFLİ TÜRKÇE KİTABE (NİĞDE MERKEZ BEGÜM CAMİ/MERYEM ANA KİLİSESİ)

۱٨۳٧ ΜΑΡΤΙΟΥ ۲٥ 

ϹΕΦΚΕΤΛΟΥ ϹΟΥΛΤΑΝ ΜΑΧΜΟΥΤ ΧΟΚΑΡΙΝ ΕΓΙAΜI [TE]

BΛΕΤΗΝΤΕ ΠΙΝΑ ΚΟΥΡΟΥΛΤΟΥ ΠΟΥ ΑΖΙΖ ϹΕΡΙΦ ΧΑΝ[E]

ΟΚΟΥΝΑΝ ΙΝϹΙΛΙ ΝΑΜΕ ΙΚΟΝΙΟΥ ΚVΡΙΟϹ ΚVΡΙΟ[C]

I[Ω]ΑΚΕΙΜ ΕΦΕΝΤΙ ΕΓΚΛΙΝΙΑ ΕΓΙΛΕΤΙ ΤΑ ΕϹO

Δ[IA] ΤΗϹ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΑ ΙϹΜΙΝΕ ϹΕΦΑΑΤΤΖΙ 

ΟλΑ ΧΡΙΣΙΑΝΝΑΡΙΝ ΤΖΟΥΜΛΕΣΙΝΕ ۱٨٤۱ ΝΟΕΒΡΙ 

Meryem Ana Kilisesi Karamanlidica Kitabesi

ÇEVİRİYAZIM

1838 MART 25

Şevketli Sultan Mahmut [Hokarin?] eyyam-ı [de]

vletinde(saâdet günlerinde)  bina kuruldu bu Aziz Şerif hane 

okunan İncili Name İkoniu(Konya) Kyrios Kyrio[s]

[Ioakeim] Efendi [enklinia] eyledi [Ta eco]

[dia] Tes Teotoku Panaya ismine şefaatçi 

ola Hristiyanların cümlesine 1841 Kasım [...]

***

Kitabeden yola çıkarak Meryem Ana Kilisesi olarak isimlendirebileceğimiz kilise, Niğde Merkezde bulunan Aşağı Kayabaşı Mahallesi Kadıoğlu Sokak mevkinde yer almaktadır. Mahallenin isminden dolayı Aşağı Kayabaşı Kilise Cami isimlendirilmesinin de kullanıldığı görülmektedir. Yard. Doç. Dr. Ebru PARMAN ''Niğde Çevre Araştırmaları'' Hacettepe Üniv. Edebiyat Fak. Dergisi Cilt 5/Sayı 2/1988 s.123-148 künyesine yapılan göndermeler ile Kilise kapısının üzerinde Rumca kitabe bulunduğu söylenilmektedir. Söz konusu kitabe yukarıda çeviriyazımını yaptığımız kitabe ise Rumca değildir. İkinci bir konuda kitabeye atıf ile kilisenin yapım tarihi için 1835 tarihi gösterilmektedir. Oysa çeviriyazımını yaptığımız kitabede 1835 tarihine dair bir iz bulunmamaktadır. Eğer başka bir kitabe söz konusu değilse kitabede iki tarih karşımıza çıkmaktadır. Kitabenin sonunda Kasım 1841 tarihi ve başında 25 Mart 1838 tarihi yer alıyor. Sultan Mahmut'un "Hokarin?" günlerinde binanın yapıldığına gönderme yapıldığı göz önüne alınırsa 25 Mart 1838 tarihinin kilisenin yapıldığı zaman olarak kabul etmek makbul olabilir. "Kitabeden anlaşıldığına göre, yapının inşasına II. Mahmud Dönemi'nde, Konya Metropoliti Yuvakim zamanında 1831 yılında başlanmış, 25 Mart 1835 tarihinde bitirilmiştir." (Pekak, 1998, s. 27) 1998 tarihli bu yayında tarihlerin yanlış yer aldığı görülmektedir. 

Cemil Ekin'in 2019 tarihli doktora tezinde kitabeyi ele almıştır. Burada kitabenin çeviriyazımını yaptığı görülmektedir: "25 Mart Şevketli Sultan Mahmut (Döneminde) Yukarı Negita(Neğde) tarafında bina kuruldu. Bu Aziz Şerif Han(e) Okunan İncili Name (ile) Konya(dan) Kirios Kirios Yo(v)akim Efendi açılışını yaptı. Meryem'in mabede takdimi ismiyle Hristiyanların cümlesine şefaat getirsin Kasım 1841" (Cemil Ekinci, Karamanlıca(Grek Harfli Türkçe) Kitabeli Kiliseler, Basılmamış Doktora Tezi, A. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2019, s. 153.) 

***

1. Satır: ۱٨۳٧ ΜΑΡΤΙΟΥ ۲٥  Arap rakamları ile Yunanca ay ismini beraber görüyoruz. Arap rakamlarının tek başına yer aldığı Yunan harfli Türkçe kitabeler içinde başka örneğini görmedim(olmadığı anlamına gelmese de kayda değer sayıda kitabe gördüm, Arap rakamlarının tek başına yer aldığı başka bir Yunan harfli Türkçe kitabe örneği biliyorsanız yorum ya da e-posta ile bize bildirebilirsiniz). 

2. Satır: "Şevketlu Sultan Mahmut" şeklinde başlıyor. 1808-1839 tarihleri arasında hüküm süren Padişah II. Mahmut'tur. ΧΟΚΑΡΙΝ ΕΓΙAΜI diye satır devam etmektedir, Cemil Ekin bu kısmı Yukarı Niğde olarak okumuş olsa da X harfinin "y" sesi verdiği görülen bir örnek yoktur. ΧΟΚΑΡΙΝ kısmının bir güne gönderme yaptığını düşünüyorum. ΕΓΙAΜI kelimesinin ardından gelen kısım tam seçilememektedir, burada üçüncü satırın başındaki kısımla okumaya girişiyoruz. BΛΕΤΗΝΤΕ kısmı bize 2. satırın sonunun "TE" olarak bittiğini düşündürüyor. "TEBΛΕΤΗΝΤΕ" şeklinde tamamlandığında anlamlı bir bütün oluşturuldukları görülmektedir. B(beta) harfinin alt kısmının hasar gördüğünden dolayı "Pı" şeklinde gözüktüğünü tahmin ediyorum. ΕΓΙAΜI TEBΛΕΤΗΝΤΕ kısmını "Eyyam-ı devletinde" şeklinde okuyarak, 2. ve 3. satırda "Şevketli Sultan (II.) Mahmut'un saadetli (hükümranlık) günlerinde" sadeleştirilmesini öneriyoruz. S ve Ş sesleri için "C" harfinin kullanıldığı ve U sesi için "OY" yerine iki harfin birleşimi bir şeklin kullanıldığı görülmektedir(kitabe boyunca defaatle kullanılıyor). Bu kullanımlar başka Yunan harfli Türkçe kitabelerde de görülebilmektedir. A sesi veren "A" harfi için iki farklı şeklin kullanıldığı anlaşılmaktadır. Satırın sonunda ise "TE" kullanımının T yukarıda E aşağıda olarak istiflenerek kullanıldığı görülmektedir. "T" harfinin hem T hem de D sesi için kullanıldığı anlaşılmaktadır. "I" harfi "P" harfinin altına saklanıyor, kitabede genel bir kullanım olarak karşımıza çıkıyor. "E" harfi "ε" ve "E" olarak bu satırdan itibaren iki şekilde de kullanılıyor. Εγιαμι(eyyamı) kelimesinde Γ altına iota(ı) harfinin girdiği ve "yy" sesini verdiği görmektedir.  

3. Satır: İkinci satırın sonundaki harflerin devamı olduğu değerlendirmesini önceki madde içerisinde yapmıştım. Kitabelerde bu sık görülen bir olgudur. Satırın devamı net bir şekilde okunmaktadır. "...bina kuruldu bu Aziz Şerif Hane" kısmından sonra II. Mahmut'un Padişahlığı sırasında kilisenin inşa edildiğini söyleyemeye cesaret edebiliriz. "XANE" kısmında N harfine E harfinin dayandığını görmekteyiz. Kitabedeki tek "B"(Beta) harfi kullanımı burada gözükmektedir. İkinci satırın sonundaki "TE" istifi bu satırda ilk kelimenin sonunda tekrarlanıyor. 

4. Satır: "okunan İncili Name Ikoniu Kyrios Kyrios" şeklinde okunan satırda İkonia/Konya Piskoposuna gönderme yapılmaktadır, Kyrios Kyrios ifadesinin metropolit efendiye bir hürmet ifadesi olarak kullanıldığını düşünmekteyim. Buradaki upsilon harfi "V" gibi yazılmış, başka örneği olmasa da kelimenin kullanımından "Y"(upsilon) olduğu anlaşılmaktadır.

Ekleme: 

"Kyrios Kyrios" "Efendi "Efendi" anlamında. Bu sözlerle dinî önderlerimizi, Patrik'i ve Metropolitleri/Despotları çağırıyoruz. (Θανάσης Παπανικολάου)

5. Satır: "Ioakeim Efendi [enklinia] eyledi [Ta eco]". ΕΓΚΛΙΝΙΝ ifadesinin ne olduğu anlaşılmamakla birlikte Ioakeim Efendi'nin kilisenin ismini sonraki satırdaki Yunanca isimle onurlandırdığını ifade ediyor olabilir. Kitabede O sesi için genel olarak omikron(O) harfi kullanılırken Ioakeim ismi anılırken omege(ω) harfi kullanılmaktadır. "ΓΚ" kullanımı "NK" sesini vermektedir(εγκλινια-enklinia). Εγιλετι(eyledi) kelimesinde Γ harfinin altına iota(ı) girmiştir ve beraber "y" sesini vermektedir. 

6. Satır: Beşinci satırın sonundan başlayarak Yunanca olarak kilisenin ismine yer verilmektedir: "ΤΑ ΕϹOΔ[IA] ΤΗϹ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΑ"(Tanrının Annesi Meryem'in Takdimi). Devamında Meryem Ana'nın tüm Hristiyanlara "şefaatçi" olmasını ifade eden cümle için ilk kelimenin kullanıldığı görülmektedir. ϹΕΦΑΑΤΤΖΙ kelimesinde T harflerinin istiflendiği görülmektedir. T harfinin biri Z harfi ile beraber kullanılarak "Ç"(TZ) sesini vermektedir.

Ekleme: 

Eidodia tis Theotoku = Meryem'in Takdimi, Doğu Kiliselerinde: Meryem Ana'nın Takdimi, Tanrı'nın Annesi ve Bakire Meryem'in Tapınağa Girişi gibi isimlendirilen bir Meryem veya Theotokos anmasıdır. Bayram tarihi 21 Kasım'dır. Jülyen takvimini takip eden Doğu Kiliselerinde, bu gün Gregoryen takviminin 4 Aralık tarihine denk gelir. Bayram, Yeni Ahit'e değil, Yakup İncili'nde anlatılan bir olayla ilişkilendirilir. Bu metne göre, çocuksuz olan Meryem'in anne ve babası Yehoiakim ve Hanne, bir çocukları olacağına dair gökten bir mesaj aldılar. Kızlarının hediyesi için şükranlarını sunmak amacıyla, daha çocukken onu Tanrı'ya adamak üzere Kudüs Tapınağı'na getirdiler. Hikâyenin sonraki versiyonları (Sözde-Matta İncili ve Meryem'in Doğuşu İncili gibi), Meryem'in bir yemini yerine getirmek için yaklaşık üç yaşındayken Tapınağa götürüldüğünü gösterir. Gelenek, Tanrı'nın Annesi rolüne hazırlık için orada eğitim görmesi gerektiği yönündeydi.

Doğu Ortodoks geleneğinde bu gün, Meryem (Yunanca Μαρία) ve Despoina (Δέσποινα) adlı kadınların isim günlerini kutladıkları günlerden biridir. (Θανάσης Παπανικολάου)

 )

7. Satır: "ΟλΑ ΧΡΙΣΙΑΝΝΑΡΙΝ ΤΖΟΥΜΛΕΣΙΝΕ ۱٨٤۱ ΝΟΕΒΡΙ". Meryem Ana'nın tüm Hristiyanlara şefaatçi olması dilendikten sonra kitabe "1841 Kasım" tarihi ile sona ermektedir. Muhtemelen ayın belirtildiği yerin altında seçilemeyen bir gün sayısı yer almaktadır.  Kitabe boyunca "S" sesi için "C" harfi kullanılırken bu satırda "Σ" harfinin devreye girdiğini görürüz. "Σ" harfinin yazılışı iki yerde de birbirinden farklıdır. "C" sesini veren "TZ" harflerinin T harfinin altına Z harfinin istiflendiği görülmektedir. 

***

Not: Kitabe fotoğrafını sevgili Şerafettin Güç göndermiştir. Kendisine teşekkür ederim. Θανάσης Παπανικολάου 'ya yorumları için teşekkür ederiz.