Stoacılık 10: Zincirlerinden Kurtulan Bilge: Epiktetos

Özgür Gündüz, Zenon'un Fırtınalı Yolculuğu ile başlayıp Kinik temellerden geçerek Kleanthes'in sabrında, Khrisippus'un mantığında ve Seneca'nın saraydaki çelişkilerinde şekillenen Stoacılık serisinde bizi antik düşüncenin en derin sularında bir yolculuğa çıkarıyordu. Şimdi, bu yolculuğun en çarpıcı durağına vardık: Bir kölenin hücresine.

Gündüz bu yazıda, adı "satın alınmış" anlamına gelen ama felsefeyi zincirlerin içinde krallara taş çıkaracak bir özgürlüğe dönüştüren Epiktetos'u ele alıyor. Onun hiç yazmadığı halde öğrencisi Arrianus sayesinde günümüze ulaşan Söylevler'ini ve pratik bir yaşam rehberi olan El Kitabı'nı, bacak hikâyesinde vücut bulan Stoacı metaneti ve iki bin yıl sonra Bilişsel Davranışçı Terapi'ye ilham verecek olan "İnsanları olaylar değil, o olaylar hakkındaki yargıları üzer" sözünün ardındaki derinliği serimliyor.

Felsefenin ateşi, sarayın mermer salonlarından sonra şimdi en kirli, en gürültülü köşede; bir kölenin dar hücresinde yanmaya devam ediyor. Gündüz'ün kaleminden, Epiktetos'un hücresine buyurun.

Metaboles

Stoacılık 10: Zincirlerinden Kurtulan Bilge: Epiktetos

“Sana ait olan tek şey, olaylar karşısındaki iradendir. Geri kalan her şey ödünçtür.” — Zenon’un Defteri (Epiktetos bölümü)

Felsefenin ateşi, Seneca ile sarayın mermer salonlarında, entrikaların ve iktidar oyunlarının gölgesinde yankılandıktan sonra, şimdi Roma’nın en kirli, en gürültülü köşelerinden birine; bir kölenin dar hücresine sığınıyordu. Stoacılık, bir imparator danışmanının kaleminden çıkıp, topal bir kölenin asasına dayanarak ayağa kalkıyordu. Epiktetos, Hierapolis’ten Roma’ya getirildiğinde kaderi başkalarının iki dudağı arasındaydı. Ama o, felsefenin en büyük simyacılarından biri oldu: Acıyı metanete, köleliği ise mutlak bir içsel özgürlüğe dönüştürdü. Seneca felsefeyi yaşamaya çalışıyordu; Epiktetos ise felsefenin bizzat kendisi hâline gelmişti. Derslerini süslü parşömenlere değil, hayatın en sert gerçeklerine kazıdı.

Epiktetos’un Öğretisi: İradenin Çelik Çekirdeği

Epiktetos mutluluğu şansa bırakmaz. Onun felsefesi, iç huzuru neredeyse geometrik bir sadelikle inşa eden üç temel sütun üzerine oturur:

1. Kontrolün Büyük Ayrımı

Hayatı keskin bir bıçakla ikiye ayırır:

Bir yanda bize bağlı olanlar; yargılarımız, arzularımız, yönelişlerimiz.

Diğer yanda bize bağlı olmayanlar; bedenimiz, ünümüz, servetimiz ve başkalarının ne yaptığı.

Epiktetos’a göre sana ait olmayanı sahiplenmeye çalışırsan, hem hırsız olursun hem de onu kaybettiğinde yıkılırsın. Ama sadece kendi iradeni sahiplenirsen, ne bir tiran ne de bir felaket seni gerçekten incitebilir.

2. Aktör Metaforu: Rolünü Oyna

Hayat, yazarı kader olan bir oyundur.

“Senin görevin rolünü seçmek değil,” der Epiktetos, “sana verilen rolü iyi oynamaktır.”

Dilenciysen iyi bir dilenci ol; imparator isen erdemli bir imparator.

Hırs, bize verilmeyen rolü istemektir.

Huzur ise sahneyle kavga etmemektir.

3. Açık Kapı Doktrini

Epiktetos, özgürlüğün en uç noktasını şöyle tanımlar: "Oda çok duman olduğunda, kapı her zaman açıktır." Yani şartlar insan onuruna yakışmayacak kadar kötüleşirse, insanın gitme (ölüm/intihar) özgürlüğü vardır. Bu karamsar bir davet değil, aksine korkusuzluğun kaynağıdır. Seni kimse hapsedemez, çünkü istediğin an "oyundan çıkma" kartın cebindedir. Çıkmıyorsan, bu senin seçiminle kaldığın anlamına gelir; o halde şikâyet etmeden oyna. Ancak şunu da unutmamak lazım ki; Stoacı için kapı, sabırsızlığın değil; onurun son sınırıdır.

Prohairesis (Ahlaki Tercih/İrade): Epiktetos felsefesinin kilit kavramıdır. İnsanın karakterini ve olaylara verdiği tepkiyi seçme özgürlüğünü ifade eder. Epiktetos'a göre kozmik düzenin bile dokunamadığı tek alan burasıdır.

Zenon’un Defteri’ne Düşülen Not

Gece çöktüğünde ve öğrenciler dağıldığında, Epiktetos o kadim defteri eline alır. Seneca’nın lüks içindeki hüzünlü notlarının altına, nasırlı elleriyle şu sert ama aydınlık satırları ekler:

“Zenon fırtınada malını kaybetti, Seneca sarayda canını.

Ben ise doğduğumda ne mala sahiptim ne de kendi canıma.

Kaybedecek hiçbir şeyi olmayan birine kader ne yapabilir?

Seneca zenginliğin içinde yoksulluğu denedi,

ben zincirlerin içinde krallara taş çıkaracak bir özgürlük buldum.

Gerçek hancı misafirin rütbesine bakmaz; odasını temiz tutar.

Benim odam zihnimdir.

Oraya benden izinsiz ne bir efendi ne de bir imparator girebilir.”

Epiktetos, zincirlerin yalnızca bilekleri tutabileceğini; zihnin ise kanatlanıp uçabileceğini kanıtladı.

Ve bu miras, yıllar sonra dünyanın en güçlü adamının başucunda yerini alacaktı.

Bilgi Notu:

Yazılı Eserleri:

Epiktetos, Sokrates gibi hiçbir şey yazmamıştır. Bugün okuduğumuz her şey, onun derslerini not alan öğrencisi Arrianus sayesindedir. Diatribai (Söylevler/Dersler): Felsefesinin geniş ve detaylı anlatımıdır. Enchiridion (El Kitabı): Söylevlerin bir özeti niteliğinde, pratik bir yaşam rehberidir. 

Bacak Hikayesi: Hıristiyan yazar Origenes’in aktardığına göre, efendisi bacağını bükerken Epiktetos onu sakince uyarmış, bacağı kırılınca da "Kırılacağını söylemiştim" demiştir. Bazı kaynaklar ise topallığının romatizmadan kaynaklandığını söyler. Ancak hikaye, Stoacı metanetin sembolü olarak tarihe geçmiştir. 

Modern Psikolojinin Babası: 

Epiktetos'un "İnsanları olaylar değil, o olaylar hakkındaki yargıları üzer" fikri, bugün modern psikolojide depresyon ve anksiyete tedavisinde en etkili yöntem olan Bilişsel Davranışçı Terapi'nin (BDT) temelini oluşturur. Albert Ellis ve Aaron Beck gibi psikoloji öncüleri, Epiktetos’tan ilham aldıklarını belirtmişlerdir.